33.45.2

व्यापत्स्वल्पात्ययं चापि पिबेन्नृपतिरौषधम्

vyāpatsvalpātyayaṃ cāpi pibennṛpatirauṣadham

33.46

स्नेहस्वेदाव् अनभ्यस्य यस्तु संशोधनं पिबेत्

snehasvedāv anabhyasya yastu saṃśodhanaṃ pibet

33.46.2

दारु शुष्कम् इवानामे देहस्तस्य विशीर्यते

dāru śuṣkam ivānāme dehastasya viśīryate

33.47

स्नेहस्वेदप्रचलिता रसैः स्निग्धैर् उदीरिताः

snehasvedapracalitā rasaiḥ snigdhair udīritāḥ

33.47.2

दोषाः कोष्ठगता जन्तोः सुखा हर्तुं विशोधनैः

doṣāḥ koṣṭhagatā jantoḥ sukhā hartuṃ viśodhanaiḥ

34.1

अथातो वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto vamanavirecanavyāpaccikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

34.2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

34.3

वैद्यातुरनिमित्तं वमनं विरेचनं च पञ्चदशधा व्यापद्यते

vaidyāturanimittaṃ vamanaṃ virecanaṃ ca pañcadaśadhā vyāpadyate

34.3.2

तत्र वमनस्याधो गतिरूर्ध्वं विरेचनस्येति पृथक् सामान्यमुभयोः सावशेषौषधत्वं जीर्णौषधत्वं हीनदोषापहृतत्वं वातशूलम् अयोगो ऽतियोगो जीवादानम् आध्मानं परिकर्तिका परिस्रावः प्रवाहिका हृदयोपसरणं विबन्धो ऽङ्गप्रग्रह इति

tatra vamanasyādho gatirūrdhvaṃ virecanasyeti pṛthak sāmānyamubhayoḥ sāvaśeṣauṣadhatvaṃ jīrṇauṣadhatvaṃ hīnadoṣāpahṛtatvaṃ vātaśūlam ayogo 'tiyogo jīvādānam ādhmānaṃ parikartikā parisrāvaḥ pravāhikā hṛdayopasaraṇaṃ vibandho 'ṅgapragraha iti

34.4

तत्र बुभुक्षापीडितस्यातितीक्ष्णाग्नेर् मृदुकोष्ठस्य चावतिष्ठमानं दुर्वमस्य वा गुणसामान्यभावाद् वमनम् अधो गच्छति तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोत्क्लेशश्च तमाशु स्नेहयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर् वामयेत्

tatra bubhukṣāpīḍitasyātitīkṣṇāgner mṛdukoṣṭhasya cāvatiṣṭhamānaṃ durvamasya vā guṇasāmānyabhāvād vamanam adho gacchati tatrepsitānavāptirdoṣotkleśaśca tamāśu snehayitvā bhūyastīkṣṇatarair vāmayet

34.5

अपरिशुद्धामाशयस्योत्क्लिष्टश्लेष्मणः सशेषान्नस्य वाहृद्यम् अतिप्रभूतं वा विरेचनं पीतमूर्ध्वं गच्छति तत्रेप्सितानवाप्तिर् दोषोत्क्लेशश्च तत्राशुद्धामाशयम् उल्बणश्लेष्माणम् आशु वामयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर् विरेचयेत् आमान्वये त्वामवत् संविधानम् अहृद्ये ऽतिप्रभूते च हृद्यं प्रमाणयुक्तं च अत ऊर्ध्वमुत्तिष्ठत्यौषधे न तृतीयं पाययेत् ततस्त्वेनं मधुघृतफाणितयुक्तैर् लेहैर् विरेचयेत्

apariśuddhāmāśayasyotkliṣṭaśleṣmaṇaḥ saśeṣānnasya vāhṛdyam atiprabhūtaṃ vā virecanaṃ pītamūrdhvaṃ gacchati tatrepsitānavāptir doṣotkleśaśca tatrāśuddhāmāśayam ulbaṇaśleṣmāṇam āśu vāmayitvā bhūyastīkṣṇatarair virecayet āmānvaye tvāmavat saṃvidhānam ahṛdye 'tiprabhūte ca hṛdyaṃ pramāṇayuktaṃ ca ata ūrdhvamuttiṣṭhatyauṣadhe na tṛtīyaṃ pāyayet tatastvenaṃ madhughṛtaphāṇitayuktair lehair virecayet

34.6

दोषविग्रथितम् अल्पमौषधम् अवस्थितम् ऊर्ध्वभागिकम् अधोभागिकं वा न स्रंसयति दोषान् तत्र तृष्णा पार्श्वशूलं छर्दिर् मूर्च्छा पर्वभेदो हृल्लासो ऽरतिरुद्गाराविशुद्धिश्च भवति तम् उष्णाभिर् अद्भिर् आशु वामयेद् ऊर्ध्वभागिके अधोभागिके ऽपि च सावशेषौषधम् अतिप्रधावितदोषम् अतिबलम् असम्यग्विरिक्तलक्षणम् अप्येवं वामयेत्

doṣavigrathitam alpamauṣadham avasthitam ūrdhvabhāgikam adhobhāgikaṃ vā na sraṃsayati doṣān tatra tṛṣṇā pārśvaśūlaṃ chardir mūrcchā parvabhedo hṛllāso 'ratirudgārāviśuddhiśca bhavati tam uṣṇābhir adbhir āśu vāmayed ūrdhvabhāgike adhobhāgike 'pi ca sāvaśeṣauṣadham atipradhāvitadoṣam atibalam asamyagviriktalakṣaṇam apyevaṃ vāmayet

34.7

क्रूरकोष्ठस्यातितीक्ष्णाग्नेरल्पमौषधमल्पगुणं वा भक्तवत् पाकम् उपैति तत्र समुदीर्णा दोषा यथाकालम् अनिर्ह्रीयमाणा व्याधिविभ्रमं बलविभ्रंशं चापादयन्ति तम् अनल्पम् अमन्दम् औषधं च पाययेत्

krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgneralpamauṣadhamalpaguṇaṃ vā bhaktavat pākam upaiti tatra samudīrṇā doṣā yathākālam anirhrīyamāṇā vyādhivibhramaṃ balavibhraṃśaṃ cāpādayanti tam analpam amandam auṣadhaṃ ca pāyayet

34.8

अस्निग्धस्विन्नेनाल्पगुणं वा भेषजम् उपयुक्तमल्पान् दोषान् हन्ति तत्र वमने दोषशेषो गौरवमुत्क्लेशं हृदयाविशुद्धिं व्याधिवृद्धिं च करोति तत्र तं यथायोगं पाययित्वा वामयेद्दृढतरं विरेचने तु गुदपरिकर्तनमाध्मानं शिरोगौरवम् अनिःसरणं वा वायोर् व्याधिवृद्धिं च करोति तम् उपपाद्य भूयः स्नेहस्वेदाभ्यां विरेचयेद्दृढतरं दृढं बहुप्रचलितदोषं वा तृतीये दिवसे ऽल्पगुणं चेति

asnigdhasvinnenālpaguṇaṃ vā bheṣajam upayuktamalpān doṣān hanti tatra vamane doṣaśeṣo gauravamutkleśaṃ hṛdayāviśuddhiṃ vyādhivṛddhiṃ ca karoti tatra taṃ yathāyogaṃ pāyayitvā vāmayeddṛḍhataraṃ virecane tu gudaparikartanamādhmānaṃ śirogauravam aniḥsaraṇaṃ vā vāyor vyādhivṛddhiṃ ca karoti tam upapādya bhūyaḥ snehasvedābhyāṃ virecayeddṛḍhataraṃ dṛḍhaṃ bahupracalitadoṣaṃ vā tṛtīye divase 'lpaguṇaṃ ceti

34.9

अस्निग्धस्विन्नेन रूक्षौषधम् उपयुक्तमब्रह्मचारिणा वा वायुं कोपयति तत्र वायुः प्रकुपितः पार्श्वपृष्ठश्रोणिमन्यामर्मशूलं मूर्च्छां भ्रमं मदं संज्ञानाशं च करोति तं वातशूलमित्याचक्षते तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयित्वा यष्टीमधुकविपक्वेन तैलेनानुवासयेत्

asnigdhasvinnena rūkṣauṣadham upayuktamabrahmacāriṇā vā vāyuṃ kopayati tatra vāyuḥ prakupitaḥ pārśvapṛṣṭhaśroṇimanyāmarmaśūlaṃ mūrcchāṃ bhramaṃ madaṃ saṃjñānāśaṃ ca karoti taṃ vātaśūlamityācakṣate tamabhyajya dhānyasvedena svedayitvā yaṣṭīmadhukavipakvena tailenānuvāsayet

34.10

स्नेहस्वेदाभ्याम् अविभावितशरीरेणाल्पम् औषधम् अल्पगुणं वा पीतमूर्ध्वमधो वा नाभ्येति दोषांश्चोत्क्लेश्य तैः सह बलक्षयमापादयति तत्राध्मानं हृदयग्रहस्तृष्णा मूर्च्छा दाहश्च भवति तमयोगमित्याचक्षते तमाशु वामयेन्मदनफललवणाम्बुभिर् विरेचयेत्तीक्ष्णतरैः कषायैश्च

snehasvedābhyām avibhāvitaśarīreṇālpam auṣadham alpaguṇaṃ vā pītamūrdhvamadho vā nābhyeti doṣāṃścotkleśya taiḥ saha balakṣayamāpādayati tatrādhmānaṃ hṛdayagrahastṛṣṇā mūrcchā dāhaśca bhavati tamayogamityācakṣate tamāśu vāmayenmadanaphalalavaṇāmbubhir virecayettīkṣṇataraiḥ kaṣāyaiśca

34.10.2

दुर्वान्तस्य तु समुत्क्लिष्टा दोषा व्याप्य शरीरं कण्डूश्वयथुकुष्ठपिडकाज्वराङ्गमर्दनिस्तोदनानि कुर्वन्ति ततस्तान् अशेषान् महौषधेनापहरेत्

durvāntasya tu samutkliṣṭā doṣā vyāpya śarīraṃ kaṇḍūśvayathukuṣṭhapiḍakājvarāṅgamardanistodanāni kurvanti tatastān aśeṣān mahauṣadhenāpaharet

34.10.3

अस्निग्धस्विन्नस्य दुर्विरिक्तस्याधोनाभेः स्तब्धपूर्णोदरता शूलं वातपुरीषसङ्गः कण्डूमण्डलप्रादुर्भावो वा भवति तमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत्तीक्ष्णेन

asnigdhasvinnasya durviriktasyādhonābheḥ stabdhapūrṇodaratā śūlaṃ vātapurīṣasaṅgaḥ kaṇḍūmaṇḍalaprādurbhāvo vā bhavati tamāsthāpya punaḥ saṃsnehya virecayettīkṣṇena

34.10.4

नातिप्रवर्तमाने तिष्ठति वा दुष्टसंशोधने तत्संतेजनार्थम् उष्णोदकं पाययेत् पाणितापैश्च पार्श्वोदरम् उपस्वेदयेत् ततः प्रवर्तन्ते दोषाः

nātipravartamāne tiṣṭhati vā duṣṭasaṃśodhane tatsaṃtejanārtham uṣṇodakaṃ pāyayet pāṇitāpaiśca pārśvodaram upasvedayet tataḥ pravartante doṣāḥ

34.10.5

अनुप्रवृत्ते चाल्पदोषे जीर्णौषधं बहुदोषम् अहःशेषं दशरात्रादूर्ध्वम् उपसंस्कृतदेहं स्नेहस्वेदाभ्यां भूयः शोधयेत्

anupravṛtte cālpadoṣe jīrṇauṣadhaṃ bahudoṣam ahaḥśeṣaṃ daśarātrādūrdhvam upasaṃskṛtadehaṃ snehasvedābhyāṃ bhūyaḥ śodhayet

Suśrutasaṃhitā